COVID-19

Informatie over de verspreiding van infectieziektes in het binnenmilieu

Disclaimer: Deze pagina is geupdate op 10 april 2020. ISIAQ.nl stelt zich niet verantwoordelijk voor enige activiteit of conclusie die op basis van de hier getoonde gegevens wordt ondernomen of getrokken. De gepresenteerde gegevens zijn enkel informatief bedoeld.

Er wordt veel geschreven en gepubliceerd over het coronavirus, officieel SARS-CoV-2, dat de ziekte COVID-19 veroorzaakt. Op dit moment lijkt de infectieroutes zich vooral te concentreren op de directe route, via bijvoorbeeld virus bevattende druppeltjes van hoesten en niezen (die normaal binnen 1,5-2 m verdampen of neerslaan), en via contact aan oppervlakken waarop virusdeeltjes zich bevinden.

De luchtroute (aerosol-route) wordt vooralsnog als ondergeschikt beschouwd in het verspreidingsproces. Echter, zekerheden hierover kunnen helaas nog niet gegeven worden en daarom is het goed ook daar voorzichtigheid in te betrachten (voorzorgsprincipe/ALARA).

Er wordt wereldwijd nu naarstig onderzoek gedaan naar de eigenschappen van het virus en de verspreiding. Zo zijn er de afgelopen 30 dagen al meer dan 200 nieuwe wetenschappelijke papers over corona virus verspreiding verschenen in de wetenschappelijke journals. In dit overzicht willen we, middels links naar publicaties, een samenvatting geven van recente informatie die beschikbaar is gekomen en achtergrondinformatie bieden ten aanzien van infectierisico en de gebouwde omgeving. Het is niet de intentie om compleet te zijn, maar wel om aan te geven wat inmiddels zoal bekend is, terwijl onderzoek doorloopt. We houden ons aanbevolen voor interessante studies die hier aan toegevoegd kunnen worden.

Dit is een poging om zo objectief mogelijk de stand van zaken weer te geven. Echter, volg ondertussen te allen tijde de adviezen op zoals gecommuniceerd door de overheid en het RIVM.

M. Loomans (bestuurslid ISIAQ.nl) 26/03/2020

Webinar COVID-19 en de gebouwde omgeving

De wereld heeft te maken met de Covid-19 pandemie en voorlopig zullen we daar rekening mee moeten blijven houden, ook in onze gebouwen. Om de risico’s te beperken moeten we het klimaatbeheerbeheer, vooral luchtkwaliteitstechnisch, daarop inrichten. Welke maatregelen voor de gebouwinstallaties genomen kunnen worden en waarom wordt in dit webinar toegelicht. Dit natuurlijk ook met het oog op de langzame terugkeer naar een situatie waarbij utiliteitsgebouwen weer (deels) gebruikt gaan worden. In deze webinar van donderdag 7 mei kun je terugkijken hoe sprekers Francesco Franchimon en Atze Boerstra onder leiding van moderator Marcel Loomans ingaan op dit vraagstuk.

Link om ISIAQ.nl & TVVL webinar terug te kijken op TVVL Connect.

COVID-19 in relatie tot gebouwen

Artikel van Francesco Franchimon (lid ISIAQ.nl, voormalige voorzitter ISIAQ.nl)

https://tvvlconnect.nl/thema/duurzaamheid-circulariteit/blog/138-covid-19-in-relatie-tot-gebouwen

Info over COVID-19 van NVvA (Nederlandse Vereniging voor Arbeidshygiëne) 

https://www.arbeidshygiene.nl/covid-19/

Artikelen van buitenlandse bronnen (26/03/2020)

Aerosol and Surface Stability of SARS-CoV-2 as Compared with SARS-CoV-1 (https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMc2004973)

Een van de eerste studies waarin duidelijk werd dat de virusdeeltjes ook in aerosolen kunnen overleven. Daarnaast ook informatie over inactivatie op verschillende oppervlakken.

Stability of SARS-CoV-2 in different environmental conditions(https://doi.org/10.1101/2020.03.15.20036673)

Nog niet peer-reviewed artikel waarin inactivatie (traceerbaarheid) als functie van temperatuur is onderzocht en voor verschillende oppervlakken. Bij ruimtetemperatuur is dit enkele dagen.

Aerodynamic Characteristics and RNA Concentration of SARS-CoV-2 Aerosol in Wuhan Hospitals during COVID-19 Outbreak (https://doi.org/10.1101/2020.03.08.982637 ).

Een studie die specifiek ingaat op de mogelijkheid van verspreiding via de lucht. Hierbij is gemeten in Wuhan in een situatie ten tijde van de Corona-crises aldaar. De gevonden concentraties zijn laag dan wel afwezig. Desalniettemin wordt aangeraden om alles te doen om aerosole transmissie te beperken (incl. resuspensie, i.e. goed schoonmaken).

Air, Surface Environmental, and Personal Protective Equipment Contamination by Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2 (SARS-CoV-2) From a Symptomatic Patient (https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2762692)

Studie bij een (zeer) beperkt aantal patiënten waarin is gekeken hoe virusdeeltjes zich verspreiden. De studie laat zien dat de patiënt de omgeving besmet (via vochtdruppels ademhaling, en ontlasting). Dit is maar zeer beperkt zichtbaar in de lucht, maar wel op oppervlakken. Hygiëne en schoonmaken is dus belangrijk.

Infectious virus in exhaled breath of symptomatic seasonal influenza cases from a college community (www.pnas.org/cgi/doi/10.1073/pnas.1716561115)

Een studie die aangeeft dat de luchttransmissie route bij het influenza virus, middels aerosols, een potentiële route is. Nogmaals, voor SARS-CoV-2 wordt dit nog niet als relevante route verondersteld.

Short-range airborne route dominates exposure of respiratory 3 infection during close contact (https://doi.org/10.1101/2020.03.16.20037291 )

Deze, meer mathematische en algemene analyse, vergelijkt het effect van grote druppels (>100 micron) versus kleinere (aerosolen). Geconcludeerd wordt dat de bijdrage van kleine druppels (< 50 micron) in de blootstelling niet onderschat moet worden, met name in de luchtroute overdracht op korte afstand. Ze doet geen uitspraak over het SARS-CoV-2 virus.

Role of ventilation in airborne transmission of infectious agents in the built environment – a multidisciplinary systematic review (https://doi.org/10.1111/j.1600-0668.2006.00445.x )

Literatuur review ten aanzien van de relatie tussen ventilatie en luchtbeweging in ruimtes en de verspreiding van infectieziektes. De studie geeft aan dat er sterke aanwijzingen zijn dat deze relatie er is.

Effect of Ultraviolet Germicidal Irradiation on Viral Aerosols (https://pubs.acs.org/doi/10.1021/es070056u# )

Een studie naar het effect van UV op het inactiveren van een virus. In dit geval is niet het huidige coronavirus meegenomen in het onderzoek. De conclusie van het onderzoek is dat “De hoge UV-gevoeligheid van coronavirus-aërosols suggereert dat UV-luchtdesinfectie een effectief middel kan zijn om belangrijke virale aandoeningen van de luchtwegen, zoals SARS, te voorkomen.” (vertaald DeepL).

ASHRAE Position Document onAirborne Infectious Diseases (https://www.ashrae.org/file%20library/about/position%20documents/airborne-infectious-diseases.pdf)

Achtergrond information ten aanzien van infectieziekten en de rol van lucht hierin. Indirect ook met een uitgebreide referentielijst en aanbevelingen voor toepassing in gebouwen.

Update per 30/03/2020

Transmission Potential of SARS-CoV-2 in Viral Shedding Observed at the University of Nebraska Medical Center
(https://doi.org/10.1101/2020.03.23.20039446; pre-print, not peer-reviewed)

In-situ studie in (isolatie-)kamers van 13 patiënten positief getest voor SARS-CoV-2. Lucht- en oppervlaktesamples zijn genomen en geanalyseerd. Positieve samples (viraal RNA; 77,3% van de samples; PCR [polymerase chain reaction]) zijn gevonden in zowel oppervlak- als luchtsamples. De luchtsamples leiden overigens, tot nu toe, niet tot een conclusie dat de gevonden virussen tot een infectie kunnen leiden. Een lage concentratie van de virussen is een mogelijke verklaring, door de auteurs gegeven, daarvoor. De auteurs geven aan dat “Alles bij elkaar genomen suggereren deze resultaten dat het virus van geïnfecteerde personen, ook van degenen die slechts milde klachten tonen, kunnen worden getransporteerd door middel van aërosolen in hun lokale omgeving, mogelijk zelfs als er geen hoest- of aërosol producerende procedures zijn.” (vertaald DeepL+herformulering)

Update per 02/04/2020

Detection of Air and Surface Contamination by Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2 (SARS-CoV-2) in Hospital Rooms of Infected Patients
(https://doi.org/10.1101/2020.03.29.20046557; pre-print, not peer-reviewed)

Oppervlakte (245 in 30 ruimtes) en luchtsamples (3 ruimtes) zijn genomen en onderzocht in ruimtes met COVID-19 patiënten (Singapore; 12 ACH, 23oC, 53-59%). In 57% van de ruimtes is tenminste voor een oppervlak SARS-CoV-2 aangetoond met behulp van de PCR techniek. Bij 2 patienten zijn in de luchtsamples virusdeeltjes aangetroffen (deeltjesgrootte 1-4 micron en >4 micron). Aanwezigheid in de lucht wordt hoogste kans toegedicht in eerste week van de ziekte. Echter, levensvatbaarheid van de gevonden virussen is niet beoordeeld.

Aerosol emission and superemission during human speech increase with voice loudness
(https://doi.org/10.1038/s41598-019-38808-z )

Naast hoesten en niezen worden ook bij spreken deeltjes (aerosolen) geproduceerd. Deze deeltjes zijn voldoende groot om virusdeeltjes te kunnen bevatten en daarmee bij te dragen aan verspreiding.

Air, Surface Environmental, and Personal Protective Equipment Contamination by Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2 (SARS-CoV-2) From a Symptomatic Patient
(http://jamanetwork.com/article.aspx?doi=10.1001/jama.2020.3227 )

Metingen, oppervlak en luchtsamples, in isolatiekamers van 3 patiënten. Voor 1 patient positieve resultaten gevonden voor 87% van de samples. Ontlasting lijkt een potentiële route voor transmissie. Luchtsamples negatief, hoewel wel positief resultaat op afvoerrooster. Dat laatste impliceert dat deeltjestransport via lucht mogelijk is. Levensvatbaarheid van gevonden virussen niet getest.

Update per 10/04/2020

Closed environments facilitate secondary transmission of coronavirus disease 2019 (COVID-19)
(https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.02.28.20029272v1; pre-print, not peer-reviewed)

Een analyse wordt gemaakt van enkele clusters van uitbraken in Azië. De auteurs concluderen dat het plausibel is dat de afgesloten omgeving (red. het binnenmilieu) heeft bijgedragen aan de verspreiding van de ziekte.

Enkele aanvullende publicaties die recent beschikbaar zijn gekomen (update per 02/04/2020):

Nature: https://www.nature.com/articles/d41586-020-00974-w

NPR: https://www.npr.org/2020/03/28/823292062/who-reviews-available-evidence-on-coronavirus-transmission-through-air?t=1585488899180

Rapid Expert Consultation on the Possibility of Bioaerosol Spread of SARS-CoV-2 for the COVID-19 Pandemic (April 1, 2020): https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.03.23.20039446v2

Overzichtsartikel: SARS-CoV-2 and Coronavirus Disease 2019: What We Know So Far (https://doi.org/10.3390/pathogens9030231 )

Een overzicht van presentaties op Indoor Air 2014 in Hongkong geeft nog de nodige achtergrond informatie:

Sources of and Exposures to Indoor Particulate Matter Including Bioaerosols – Linda Morawska, Queensland University of Technology, Australia (https://youtu.be/hWtctg_YvzI )

Indoor Bioaerosol Dynamics – William W. Nazaroff, University of California, Berkeley, United States (https://youtu.be/CMXTB3M4mQ4 )

Aerosols and Disease Transmission – Julian Tang, University of Alberta, Canada (https://youtu.be/YaG1aTW-rbg )

Indoor Environmental Control of TB and Other Airborne Infections – Edward Nardell, Harvard Medical School, United States (https://youtu.be/hA5uRon9nDo )